Rev. Rosiamliana
Thalaite hi kan ram population-ah hian a tam ber an ni lova, amaherawhchgu hun lo kal tur (the future of Mizoram) chu thui tak an kutah a awm avangin an pawimawh hle a ni.
Thalaite frustration alh chhuahna chu ralthuam hmanga helna hi a ni. India hmarchhak thalaite hi hriat kan hlawhna em em chu ‘hel’ ah hian a ni. India hmarchhak state hrang hrang hi helpawl nei lo aram pawh kan awm awm love.; Chi leh chi intihbuaina leh ralthuam cheleka inbeihna a awm reng emawq tih tur a ni. Mizoramin remna kan tih pawh hi kum 20 zet Mizo thalaite an rammut hnua India sorkar nena inremna a ni ber mai. India hmarchhak thalaire hian helpawl hrang hrang an zawm nasa hle a, a bik takin tlang mite zingah a tam lehzual emaw tih tur a ni.
Heti taka India hmarchhak thalaite kan helna chhan tram tak zinga pawimawh tak chu cultural alination, social discrimination leh economic exploitation te hi a ni. keini chi inthliarna dan (caste system) nei ve lo kha chi inthliarna mitin min en a, scheduled caste tlukpuiah scheduled tribe ah min dah a, chu chu keimahni kan inhriat dan nen a inmil lo em em a, identity crisis a hring a, a rahchhuah chu ralthuam lek a ni.
Kan hriat theuh angin kum sawmhnih zet ralthuam nena kan beihna chu inremna thuithlung ziakin kan lo titawp ta a, ralthuam hlipin hmasanwna beihpui thlak kan tum ta a ni. Kum sawmhnih chhung rlathuam nena beihna (armed struggle) leh kum saqmwhnih chhung hmasawnna beihpui (transformation struggle) hi khaikhin ta ila, emaw, kum sawmhnih chuhng rambuai leh kum sawmhnih chhung remna h khaihkhjin ta ila khawi nge kan thatpui zawk chiah le?
Kum sawmhnih inremna kan neih hnu hian social thilah remna kan hmu chiah em le? Indi amipuite hian kan nihna ang hian min pawm em? A dik tak chuankeini tlang mite hi chu India khawpui lian ber bnerah te chuan enhran kan loa ni reng a, hmana chi inthliarna rilru pua min entute khan an attitude an la thlak tak tak chuanglo. Ralthuam kan lek loh avang hian inremna angin kan lang a ni mai thei, amhse tharuma inbeihna awm lo ringawt hi chu remna tluantling a ni thei lo.
Ei leh bara kan harsatna hi kan harsatna dang chawkchhuaktu niin ka hria; economic mit atangin han thlir ila, kum sawmhnih chhunga remna hnuaiah hian Mizoten eng ang economic development nge kan hmuh? Economic-a kan harsatna hi harsatna bulpui ni chung siin, kan Memoramdum of Settlement ngeipawh kha han thlir ila, economic development a hawi lem lo a ni lo’m ni? A hawi thei tur nia hriat Border Trade lah chu kum sawmhnih hnu pawh hian a hlawkna kan la chhawr chuang si lo a ni lo’m ni? Memoramdum of Settlement-a langsar em em kan culture leh sakhua vawnhim pawh riltam chung chuan kan ti reng thei lovang.
Remna thuthlung ziak a nih khan thalaiten kan lo beisei chu hei hi a ni; kan political leader ten trambuai reng chung chuan hma a sawn theih loh a, kum sawmhnih chhng rambuai khan kan hmasawnna tur a dang tlat a, chuvangin remna hi hmasawnna bul a ni, an ti a, chu chu tun thleng pawhin remna auhla (peace slogan) a la ni. Remna hnuaiah chuan hma kan sawn dawr dawr ang a, developpment project lian tak tak duang chhuakin, ‘remna siamtute chu an eng a thawl e’ tiin remna kawl eng hnuaiah hlim takin kan lengza dial dial dawn emaw kan lo ti a. Mahse kan buai kum ang zat chiah remna kan neih hnu hian khaw’nge remna hnuaia economic development chu?
Sorkar-in hnathawk tur a lak hleih theih tawhloh avangin sorkar hna beisei tyur a awm ta meuh lo; contract leh daily basis tih mai loh chu. Kan ramah thalaite hnathawhna tur company lianleh industry a awm bawk si lo; kohhran hi hnthawk tur la awm thei awmchhun kan ni deuh tawh mai em? Ram leilung tlawhchhanin thawh han tum viau mah ila, ram bua tawh lamah hian kuthnathawh lah chu a hlawk lo bawk si! Kan tharchhuah hralhna mumal a awm bawk si loh avangin kan mangang a, economic project awm ve chhunte lah chu tihpuitlin duh tak takna aiin suam siamna rilru a len zawk avangin hlawhtling a awm meuh si lo. Remna hi hmasawnna a ni e,. ti thin mah ila, keini peace bonus aia tam zawk remna thuthlung ziak ve lo state-in an dawng a ni lawm ni?
Hmânah chuan India sorkar-in fahrawn enkawla min enkawla kan hriat avangin ralthuam chuhin kan huaibak a, tunah etrawh chuan a aia beidawnthlak zawngin kan kan retheihna (economic frustration) tlanchhiatsan tumin ruihhlo lamah thalaite an tlan ta thng a ni. Saiw tawh angin kan ramah hian hna thawh tur a váng em em mai a, thalai lehkhathiam tan pawh thawh tur a váng ani. Tunah hian thalaite tibeidawngtu ber chu hnathawh tur váng hi a ni. Chhungkaw chawmna tura thawh tur hriat loh avangin thalai fel tak tak tam tak chuan nupui pasal pawh nei ngam lovin an tangkhang a, tam tak chuan tihngaihna hre lovin ruihhlo-ah an lut a ni.
Kan vantlang nun han thlir hian remna leh muanna tiderthawnga khawtlang nun tiralkheltu lian ber poakhat chu ruihhlo hi ani ngei mai. State Excise Department record-a a lan dan chuan kumin 2006, June 6 thlengin ruihhlo avanga thi mi 1085 an awm tawjh a, tlawmngai pawl leh kohhran thalaiote chhut dan chuan kan ramah hian ruihhlo ti thin mi 20,000 vel zet an awm a ni. Ruihhlo avang hian kan khawtlang nun a ralmuang lo zo tawh a, kan thalai hna thawk chhuak tur (productive section) tura kan beisei te, a eizotu (economic parasite) zawkah an tang a, ruihhlo leh a behbawma kan sum sên hi vaibelchhe tel tak meuh meuh a ni. Entirna pakhat han siam ila: Bawngkawn - Leitan kawng laih han tha ta hi a lawmawm em em mai a, sorkar pawhin a chhuang a ni. He hna atan hian Rs. 6.4 crore chuang hret sên a ni. Kum 1997 a BD Thesis ka ziak laia ka chhut dan chuan kum tin hian ruihhlo lei nan khiti zat thuak khi kan hmang a ni. Chumi awmzia chu ruihhloa kan sum hman hmang hian development project lian pui pui kan puitlin theih a beiseiawm a ni.
Chutiang taka kan ramin kan chhiatpui leh kan khawtlang nun tirâlti em em maitu ruihhlo a hluarna chhan nia lang chu thalaite, hnathawh tur hriat loh avanga beidawnna (frustration) hi a ni. Hemi tichiang em emtu pakhat chu Central YMA President Pu J.H. Zoremthanga’n ATC faculty seminar (june 28, 2006) a a sawi hi a ni. Ani chuan “CYMA hnuaiah hian Group YMA 49 a awm a, chung zinga group khat chiah chu ruihhhlo-ah harsatna tawk lo an ni a, chu group chu Hnahlan leh a chhevel khaw sawmpathum huam groupo khi an ni” a ti. Ruihhlo-ah harsatna an neih lohna chhan chu economic programme an duang chhuak a, mi tinin taima takin hna an thawk a, miin hna a thawh chuan amahah mahni inngaihhlutna (self esteem) a siam a ni.
Chutianga ruihhlo avanga harsatna lian pui kan neih mek lai chuan a dona kawngah sorkar a chak tawk lo a, vantlangin tha kan han thawh a, chutah chuan ngaihdan a inang lo, Human Rights lam atanga thlirin fel tawk lo chu a awm ngei ang. Mahse dan ang thlapa ti tur hian India ram dan leh tunhma atanga khawtlang invawnna dan (social control system) kanlo neih a inmil si lova, chu chuan mi tikhawr a, thahnemngai taka vantlang thatna tura thawktuten jail bang an zut te a lo tul ta hial ani. Memoramdum of Settlement-ah khan kan social practices te vawnhim lam chu a awm nain tihpuitlin a la ni chiah si lo.
Ruihhlo avanga kan thalaite thlanmual lamah leh daipawn lamah an liam ruih ruih laiin chumiin a hrin lian em em pakhat chu AIDS natna lo darh hi a ni. Mizoramah hian HIV+ mi 1512 lai (April 2006) hmuh a ni ta a, hei hi a hmawr lo lang (a tip of iceberg) ang chauh a ni. Tunah hian a darhna hmanrua ber chu sen niin a lang a, mahse a ti lam (1990-1995) ah kha chuan ruihhlo ngaiho deuh hlir an ni. Chuvangin kan rama HIV/AIDS lo darhna bulpui chu ruihhlo a ni a, chumi hnuah sex; he natna lo darh mek hian kan hnam chakna thahrui a chhat mek a ni. AIDS bomb chunga chuang ang kan ni a, rei lo teah kan pul puk a nih loh pawhin kan rethiehpui hle dawn tih hi a rin theih a ni. Tunah pawh hian he natna hian thalai tam tak karah inrin lohna (confident crisis) a siam a, inremna aiin inhlauh rukna hian min bual mek a ni.
Kum sawmhnih chhung remna hnuaia kan awm hnu hian economic development hnuh tur a awm mumal si lo a, chuvang chuan kan beidawngin ruihhlo kan pan a, chu chuan thihna tur min lo barh si a, engtinnge he thalaite beidawnna leh siamthat duhna thinurna (prophetic anger) hi a invawrh chhuah tih hi ngun taka kan thlir a hun ta. Thalaite beidawnna (frustration) hi nembeh reng theih loh ni a lo la thleng thuai ang tih hi kan ngaihtuah ngun a tul a ni.
Thalaite frustration alh chhuahna chu ralthuam hmanga helna hi a ni. India hmarchhak thalaite hi hriat kan hlawhna em em chu ‘hel’ ah hian a ni. India hmarchhak state hrang hrang hi helpawl nei lo aram pawh kan awm awm love.; Chi leh chi intihbuaina leh ralthuam cheleka inbeihna a awm reng emawq tih tur a ni. Mizoramin remna kan tih pawh hi kum 20 zet Mizo thalaite an rammut hnua India sorkar nena inremna a ni ber mai. India hmarchhak thalaire hian helpawl hrang hrang an zawm nasa hle a, a bik takin tlang mite zingah a tam lehzual emaw tih tur a ni.
Heti taka India hmarchhak thalaite kan helna chhan tram tak zinga pawimawh tak chu cultural alination, social discrimination leh economic exploitation te hi a ni. keini chi inthliarna dan (caste system) nei ve lo kha chi inthliarna mitin min en a, scheduled caste tlukpuiah scheduled tribe ah min dah a, chu chu keimahni kan inhriat dan nen a inmil lo em em a, identity crisis a hring a, a rahchhuah chu ralthuam lek a ni.
Kan hriat theuh angin kum sawmhnih zet ralthuam nena kan beihna chu inremna thuithlung ziakin kan lo titawp ta a, ralthuam hlipin hmasanwna beihpui thlak kan tum ta a ni. Kum sawmhnih chhung rlathuam nena beihna (armed struggle) leh kum saqmwhnih chhung hmasawnna beihpui (transformation struggle) hi khaikhin ta ila, emaw, kum sawmhnih chuhng rambuai leh kum sawmhnih chhung remna h khaihkhjin ta ila khawi nge kan thatpui zawk chiah le?
Kum sawmhnih inremna kan neih hnu hian social thilah remna kan hmu chiah em le? Indi amipuite hian kan nihna ang hian min pawm em? A dik tak chuankeini tlang mite hi chu India khawpui lian ber bnerah te chuan enhran kan loa ni reng a, hmana chi inthliarna rilru pua min entute khan an attitude an la thlak tak tak chuanglo. Ralthuam kan lek loh avang hian inremna angin kan lang a ni mai thei, amhse tharuma inbeihna awm lo ringawt hi chu remna tluantling a ni thei lo.
Ei leh bara kan harsatna hi kan harsatna dang chawkchhuaktu niin ka hria; economic mit atangin han thlir ila, kum sawmhnih chhunga remna hnuaiah hian Mizoten eng ang economic development nge kan hmuh? Economic-a kan harsatna hi harsatna bulpui ni chung siin, kan Memoramdum of Settlement ngeipawh kha han thlir ila, economic development a hawi lem lo a ni lo’m ni? A hawi thei tur nia hriat Border Trade lah chu kum sawmhnih hnu pawh hian a hlawkna kan la chhawr chuang si lo a ni lo’m ni? Memoramdum of Settlement-a langsar em em kan culture leh sakhua vawnhim pawh riltam chung chuan kan ti reng thei lovang.
Remna thuthlung ziak a nih khan thalaiten kan lo beisei chu hei hi a ni; kan political leader ten trambuai reng chung chuan hma a sawn theih loh a, kum sawmhnih chhng rambuai khan kan hmasawnna tur a dang tlat a, chuvangin remna hi hmasawnna bul a ni, an ti a, chu chu tun thleng pawhin remna auhla (peace slogan) a la ni. Remna hnuaiah chuan hma kan sawn dawr dawr ang a, developpment project lian tak tak duang chhuakin, ‘remna siamtute chu an eng a thawl e’ tiin remna kawl eng hnuaiah hlim takin kan lengza dial dial dawn emaw kan lo ti a. Mahse kan buai kum ang zat chiah remna kan neih hnu hian khaw’nge remna hnuaia economic development chu?
Sorkar-in hnathawk tur a lak hleih theih tawhloh avangin sorkar hna beisei tyur a awm ta meuh lo; contract leh daily basis tih mai loh chu. Kan ramah thalaite hnathawhna tur company lianleh industry a awm bawk si lo; kohhran hi hnthawk tur la awm thei awmchhun kan ni deuh tawh mai em? Ram leilung tlawhchhanin thawh han tum viau mah ila, ram bua tawh lamah hian kuthnathawh lah chu a hlawk lo bawk si! Kan tharchhuah hralhna mumal a awm bawk si loh avangin kan mangang a, economic project awm ve chhunte lah chu tihpuitlin duh tak takna aiin suam siamna rilru a len zawk avangin hlawhtling a awm meuh si lo. Remna hi hmasawnna a ni e,. ti thin mah ila, keini peace bonus aia tam zawk remna thuthlung ziak ve lo state-in an dawng a ni lawm ni?
Hmânah chuan India sorkar-in fahrawn enkawla min enkawla kan hriat avangin ralthuam chuhin kan huaibak a, tunah etrawh chuan a aia beidawnthlak zawngin kan kan retheihna (economic frustration) tlanchhiatsan tumin ruihhlo lamah thalaite an tlan ta thng a ni. Saiw tawh angin kan ramah hian hna thawh tur a váng em em mai a, thalai lehkhathiam tan pawh thawh tur a váng ani. Tunah hian thalaite tibeidawngtu ber chu hnathawh tur váng hi a ni. Chhungkaw chawmna tura thawh tur hriat loh avangin thalai fel tak tak tam tak chuan nupui pasal pawh nei ngam lovin an tangkhang a, tam tak chuan tihngaihna hre lovin ruihhlo-ah an lut a ni.
Kan vantlang nun han thlir hian remna leh muanna tiderthawnga khawtlang nun tiralkheltu lian ber poakhat chu ruihhlo hi ani ngei mai. State Excise Department record-a a lan dan chuan kumin 2006, June 6 thlengin ruihhlo avanga thi mi 1085 an awm tawjh a, tlawmngai pawl leh kohhran thalaiote chhut dan chuan kan ramah hian ruihhlo ti thin mi 20,000 vel zet an awm a ni. Ruihhlo avang hian kan khawtlang nun a ralmuang lo zo tawh a, kan thalai hna thawk chhuak tur (productive section) tura kan beisei te, a eizotu (economic parasite) zawkah an tang a, ruihhlo leh a behbawma kan sum sên hi vaibelchhe tel tak meuh meuh a ni. Entirna pakhat han siam ila: Bawngkawn - Leitan kawng laih han tha ta hi a lawmawm em em mai a, sorkar pawhin a chhuang a ni. He hna atan hian Rs. 6.4 crore chuang hret sên a ni. Kum 1997 a BD Thesis ka ziak laia ka chhut dan chuan kum tin hian ruihhlo lei nan khiti zat thuak khi kan hmang a ni. Chumi awmzia chu ruihhloa kan sum hman hmang hian development project lian pui pui kan puitlin theih a beiseiawm a ni.
Chutiang taka kan ramin kan chhiatpui leh kan khawtlang nun tirâlti em em maitu ruihhlo a hluarna chhan nia lang chu thalaite, hnathawh tur hriat loh avanga beidawnna (frustration) hi a ni. Hemi tichiang em emtu pakhat chu Central YMA President Pu J.H. Zoremthanga’n ATC faculty seminar (june 28, 2006) a a sawi hi a ni. Ani chuan “CYMA hnuaiah hian Group YMA 49 a awm a, chung zinga group khat chiah chu ruihhhlo-ah harsatna tawk lo an ni a, chu group chu Hnahlan leh a chhevel khaw sawmpathum huam groupo khi an ni” a ti. Ruihhlo-ah harsatna an neih lohna chhan chu economic programme an duang chhuak a, mi tinin taima takin hna an thawk a, miin hna a thawh chuan amahah mahni inngaihhlutna (self esteem) a siam a ni.
Chutianga ruihhlo avanga harsatna lian pui kan neih mek lai chuan a dona kawngah sorkar a chak tawk lo a, vantlangin tha kan han thawh a, chutah chuan ngaihdan a inang lo, Human Rights lam atanga thlirin fel tawk lo chu a awm ngei ang. Mahse dan ang thlapa ti tur hian India ram dan leh tunhma atanga khawtlang invawnna dan (social control system) kanlo neih a inmil si lova, chu chuan mi tikhawr a, thahnemngai taka vantlang thatna tura thawktuten jail bang an zut te a lo tul ta hial ani. Memoramdum of Settlement-ah khan kan social practices te vawnhim lam chu a awm nain tihpuitlin a la ni chiah si lo.
Ruihhlo avanga kan thalaite thlanmual lamah leh daipawn lamah an liam ruih ruih laiin chumiin a hrin lian em em pakhat chu AIDS natna lo darh hi a ni. Mizoramah hian HIV+ mi 1512 lai (April 2006) hmuh a ni ta a, hei hi a hmawr lo lang (a tip of iceberg) ang chauh a ni. Tunah hian a darhna hmanrua ber chu sen niin a lang a, mahse a ti lam (1990-1995) ah kha chuan ruihhlo ngaiho deuh hlir an ni. Chuvangin kan rama HIV/AIDS lo darhna bulpui chu ruihhlo a ni a, chumi hnuah sex; he natna lo darh mek hian kan hnam chakna thahrui a chhat mek a ni. AIDS bomb chunga chuang ang kan ni a, rei lo teah kan pul puk a nih loh pawhin kan rethiehpui hle dawn tih hi a rin theih a ni. Tunah pawh hian he natna hian thalai tam tak karah inrin lohna (confident crisis) a siam a, inremna aiin inhlauh rukna hian min bual mek a ni.
Kum sawmhnih chhung remna hnuaia kan awm hnu hian economic development hnuh tur a awm mumal si lo a, chuvang chuan kan beidawngin ruihhlo kan pan a, chu chuan thihna tur min lo barh si a, engtinnge he thalaite beidawnna leh siamthat duhna thinurna (prophetic anger) hi a invawrh chhuah tih hi ngun taka kan thlir a hun ta. Thalaite beidawnna (frustration) hi nembeh reng theih loh ni a lo la thleng thuai ang tih hi kan ngaihtuah ngun a tul a ni.
